Kur'an-ı Kerimin en önemli anlatım metodu, kıssalardır. İhtilaflı bir durum olsa da şu tesbiti rahatlıkla ifade edebiliriz; Kur'an-ı Kerim'in yarıdan fazlasını kıssalar teşkil etmektedir.

Kıssalar, genelde, geçmiş kavim ve şahıslarlı konu alan geçmişte yaşanmış olaylarla ilgilidir ve Kur'an, hitabettiği toplumu hidayet edici olarak öğüt ve ibret açısından bunları anlatmaktadır.

Kur'an kıssalarının önemli bir özelliği bulunmaktadır. Bu kıssaların çoğunluğu Kur'an'dan daha evvel nazil olan Tevrat ve İncil'de de bulunmaktadır. Yani Kur'an, yepyeni bir kıssa/kıssalar vazetmemektedir.

Kur'an Arap toplumunca bilinen, ancak Kur'an noktai nazarından tevhid ve hidayet açısından muharref olmuş geçmiş kitaplardaki veya Arap toplumu arka planında bulunan kıssaları, tevhidi açıdan tashih ederek vazeder. "Andolsun onların kıssalarında akıl sahipleri için pek çok ibretler vardır. (Bu Kur'an) uydurulabilecek bir söz değildir. Fakat o, kendinden öncekileri tasdik eden, her şeyi açıklayan (bir kitaptır); iman eden toplum için bir rahmet ve bir hidayettir."2

Yani Kur'an, bir kıssa anlatırken aynı zamanda Arap toplumu kültürel altyapısı veya arkaplanında bulunan bilgilerin hepsini reddetmez, onları hazfetmez. "Şüphesiz bu (anlatılanlar), önceki kitaplarda, vardır. İbrahim ve Musa'nın kitaplarında."3

Dolayısıyla Kur'an, Arap arka planındaki kıssalar veya onların varyantları ile diyalog! halinde atıflar yaparak kıssalarını vazeder. Buna dair örnekler sunalım. "Sana Zülkarneyn hakkında soru sorarlar. De ki: Size ondan bir hatıra okuyacağım."4 "Onlar üç kişidir; dördüncüleri de köpekleridir" diyecekler; yine: "Beş kişidir; altıncıları köpekleridir" diyecekler. (Bunlar) bilinmeyen hakkında tahmin yürütmektir. (Kimileri de: ) "Onlar yedi kişidir; sekizincisi köpekleridir" derler. De ki: Onların sayılarını Rabbim daha iyi bilir. Onlar hakkında bilgisi olan çok azdır. Öyle ise Ashâb-ı Kehf hakkında, delillerin açık olması haricinde bir münakaşaya girişme ve onlar hakkında (ileri geri konuşan) kimselerin hiçbirinden malumat isteme."5 "İsrailoğullarına sor ki kendilerine nice apaçık mucizeler verdik. Kim mucizeler kendisine geldikten sonra Allah'ın nimetini (âyetlerini) değiştirirse bilsin ki Allah'ın azabı şiddetlidir."6 "Andolsun biz, Musa'ya açık açık dokuz âyet verdik. Haydi İsrailoğullarına sor."7 "Onlara, deniz kıyısında bulunan şehir halkının durumunu sor. Hani onlar cumartesi gününe saygısızlık gösterip haddi aşıyorlardı. Çünkü cumartesi tatili yaptıkları gün, balıklar meydana çıkarak akın akın onlara gelirdi, cumartesi tatili yapmadıkları gün de gelmezlerdi. İşte böylece biz, yoldan çıkmalarından dolayı onları imtihan ediyorduk."8
Verdiğimiz bu örneklerden de rahatlıkla anlaşılabileceği gibi Kur'an kıssaları ile nazil olduğu Arap toplumu arka planında bulunan kıssalar arasında oldukça yoğun bir ilişki vardır. Bu ilişki öylesine ileri safhadadır ki, Kur'an'ın mücmel/kısa olarak vazettiği kıssalar bu arkaplan unsurları olan Tevrat ve İncil verileri ile mufassallaştırılabilmektedir.

Hatta bir kitaba dayanmayan Cahiliye kültürel arkaplanı da buna dâhil edilebilir. "Siz onların (lut kavminin) yanlarından geçip gidiyorsunuz: sabahleyin ve geceleyin. Hâla akıllanmayacak mısınız?"9 "Onlara kendilerinden evvelkilerin, Nuh, Âd ve Semûd kavimlerinin, İbrahim kavminin, Medyen halkının ve altüst olan şehirlerin haberi ulaşmadı mı?"10 "Nitekim, birçok memleket vardı ki, o memleket (halkı) zulmetmekte iken, biz onları helâk ettik. Şimdi o ülkelerde duvarlar, (çökmüş) tavanların üzerine yıkılmıştır. Nice kullanılmaz hale gelmiş kuyular ve (ıssız kalmış) ulu saraylar vardır. (Sana karşı çıkanlar) hiç yeryüzünde dolaşmadılar mı? Zira dolaşsalardı elbette düşünecek kalpleri ve işitecek kulakları olurdu. Ama gerçek şu ki, gözler kör olmaz; lâkin göğüsler içindeki kalpler kör olur."11 "Onlar, yeryüzünde gezip de kendilerinden öncekilerin âkıbetlerinin nice olduğuna bakmadılar mı? Ki onlar, kendilerinden daha güçlü idiler; yeryüzünü kazıp altüst etmişler, onu bunların imar ettiklerinden daha çok imar etmişlerdi. Peygamberleri, onlara da nice açık deliller getirmişlerdi. Zaten Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmetmekteydiler."12

Kur'an-ı Kerim'de yer alan bu ayetlerde; kitapsız -Tevrat, Zebur, İncil- "ummi" bir toplum olan Mekke'liler veya Mekke-Medine Müşrikleri de Kur'an kıssalarının bahsettiği olaylara dair rivayet ve maddi kalıntılar üzerinden Kur'an kıssaları hakkında kıyaslamalar yapabilecekleri bildirilmektedir.

Dipnotlar:
1- http://www.haksozhaber.net/ihsan-eli...lar-23986h.htm
2- 29/Ankebut/38.
3- 87/A'la/18-19.
4- 18/Kehf/83.
5- 18/Kehf/22.
6- 2/Bakara/211.
7- 17/İsra/101.
8- 7/Araf/163.
9- 37/Saffat/137.
10- 9/Tevbe/70.
11- 22/Hacc/45-46.
12- 30/Rum/9.
Cengiz DUMAN