Kuran, insanın yeryznde yaratılması ve yaşatılmasını,
yani dnya hayatını, bir imtihan sresi olarak belirler.
Kuran, bu imtihan kelimesini, insanın, ahlaki değerlerinin
ortaya ıkarılması iin sıkıntı ve refah gibi durumlarla
karşı karşıya bırakılması anlamında kullanır.27
İnsanlar, iyi ve gzel şeylerin verilmesi ile de denenmekte,
alınmasıyla da denenmektedir.
O, hanginiz daha gzel iş yapacağını denemek iin lm
ve hayatı yarattı;28
Doğrusu biz insanı, imtihan etmek iin karışık bir nutfeden
yarattık da, onu işitici, grc yaptık.;29
Sizi yeryznn halifesi yapan, size verdiği şeylerden, sizi
denemek iin, kiminizi kiminizden derecelerle stn kılan
Odur.;30
Sizi bir imtihan olarak ktlk ve iyilikle
deneyeceğiz;31
Andolsun sizi, korku, alık, mallarınızdan,
canlarınızdan
ve rnlerinizden
eksiltmekle deneriz, sabredenleri
mjdele.;32
Ayetlerde yerin-gğn ve ikisi arasında akıp giden hayatın
ve lmn insanları gzel amel; bakımından denemek
iin yaratıldığı anlatılmaktadır. Kurana gre evren
ve onun iindeki her şey insana hizmet etmesi iin, insan
da denenmek iin yaratılmıştır.
İnsanın yaratılışı denenmeye uygundur. Nefse ve onu
şekillendirene, ona ktlğn ve korunmasını ilham
edene and olsun ki ...;33 ayetinden anlaşıldığı zere insan
hem pozitif hem de negatif istidatlarla yaratılmıştır. Bu
sayede insan iyiliğe de ktlğe de meyledebilir. İnsanın
işitici ve grc yapılmasının nedeni de imtihandır.
Şevkni, imtihan ancak hilkatin eksiksiz olmasından
sonra mmkndr derken;34 Taberi, imtihan iin İnsanın
fıtratı sıhhatli; aklı, selim olmalıdır.; demektedir.35
İnsanlar, iman ve amelde imtihan edilmektedir.
36 İmanda
imtihan, insanın Allahın kudretine, ilmine, adalet,
merhamet
ve sevgisine olan gveniyle ilişkilidir.37
Bu durumda imtihanlardan biri ve başta geleni, ekilen
acılar ve sıkıntılar karşısında Allahın kudreti, ilmi, adaleti,
merhameti ve hatta ileri boyutlarda varlığına iman
konusu, bir isel tereddt ve kuşkuya, ya da bir dışsal
itiraz ve eleştiriye maruz kaldığında, iman aısından negatif
duygu ve düşüncelere kapılmamak, onlara yenik
düşmemek ya da onları bir biçimde başarıyla atlatmak
şeklinde gerçekleşecek olan iman imtihanıdır.;38
Mahmoud Ayoupa göre de çekilen acılara Kuran da
verilen cevap, bunun bir imtihan olduğu yönündedir.39
Kuran; bir acı, ıstırap ve musibetle karşılaşan insanlara
Biz Allah içiniz ve ona döneceğiz;40 demesini öğütlemektedir.
Böyle durumlarda Allaha imanın bu şekilde
tasdiki, insanın; Ona itimat ve güveninin zor bir
imtihanıdır.41 Çünkü iman önemli bir iddiadır. Allah
Teala bu iddianın ispatını görmek ister.
Zira ayete göre İnsanlar yalnız inandık demekle hiç sınanmadan
bırakılacaklarını mı sandılar? Andolsun ki biz
onlardan öncekileri denedik ki Allah doğru olanları ve
yalancıları bilsin;42
Bu deneme ile amaç, insanın bundan ibret alması ve
günahlarına tövbe etmesidir.;43 Yüce Allah bu konuda
şöyle buyuruyor:
Görmüyorlar mı onlar, her yıl bir iki defa (çeşitli belalarla)
deneniyorlar yine de tövbe etmiyorlar, ibret
almıyorlar.;44 Bu deneme ile Allah müminleri arındırıyor,
kâfirlerin ise yok edilişini- hazırlıyor.
Anlaşıldığı vechile insanın sınandığı ikinci konu ise amelidir.
Yani verilen ve alınan karşısında geliştirdiği davranışlardır.
Allahın vermesi ve ziyadeleştirmesi ile alması
ve eksiltmesi durumunda insanın ne yapması gerektiği;
57 Hadid/23teki ayette elinizden çıkana üzülmeyesiniz,
size verdiğiyle sevinip şımarmayasınız; şeklinde anlatılır.
İnsanların acı ve ıstıraplar karşısında geliştirmesi istenen
ahlakî değer, üzülüp hayata küsmemektir. Bakara 155.
ayette Allah Teâlâ insanları mallarından ve canlarından
eksiltmek suretiyle sınayacağını bildirmiş ve Sabredenleri
müjdele:; ifadesiyle de böyle durumlarda insanın
geliştireceği ahlaki değerin sabır olması gerektiğini bildirmiştir.
Ahlaki değer diyoruz çünkü Allahu Teâla verdiği acııstırap
ve sıkıntılarla insanı geçirdiği imtihan sürecinde
kişilik eğitimine tabî tutmaktadır. Bunu şu ayetten anlamak
mümkündür: Biz hangi ülkeye bir peygamber
gönderdiysek onun halkını yalvarıp yakarsınlar diye
mutlaka darlık ve sıkıntıya uğratmışızdır.;45 Buradan bazı
zorlukların, Allahın varlığı ve emirlerinin kabul edilmesini
kolaylaştırmanın eğitimsel bir aracı olduğu anlaşılmaktadır.
Musibetler, bunlarla karşılaşanların iman yönünden olgunlaşmaları kadar, davranış, ahlak ve karakter
yönünden de olgunlaşmalarına katkıda bulunur.46
Bu anlamda musibetler, İslamda fazlasıyla önemli bir
amaca hizmet edici olarak, yani Tanrının varlığının ve
gücünün, insanın yaratılmışlığının, Tanrının murat
ettiği her şeyi yapma gücünün, insanın bu iradeyi benimseme
mecburiyetinin, Tanrının insanın onu daima
hatırlamasını isteyişinin ve insanın da bu bilinçten sık
sık sapmasının bir hatırlatıcısı olarak görülebilir.47 Bir realitedir
ki, insan peşinde koştuğu birçok şeyin elde ettiği
zaman bilmediği değerini, o şeyi kaybettiğinde anlar. Bu
anlamda kaybettiği şeyin kıymetini anlamak kişisel bir
eğitim değeri taşır.
Nasıl ki demirin şekillenmesi için yüksek ısıya tutulması
gerekmektedir, insanoğlu da yaratıcısının istediği şekle
ve olgunluğa ulaşabilsin diye bazen, bizzat Onun tarafından
yaşamsal zorlu tecrübelerle baş başa bırakılmaktadır.
Bu durum tıpkı bir heykeltıraşın eserini oluştururken
çekiç darbelerini elindeki malzemeyi şekillendirmek,
gönlündeki arzusuna ulaşmak amacıyla vurması gibidir.
Allahın insanları hastalık-engellilik gibi zorlu sınavlardan
geçirmesi de buna benzer. Esas itibariyle zorluklar,
insan onları aşmayı başardığı takdirde, insanın bulunduğu
seviyeden daha üst noktalara gelmesi için hayati bir
sıçrama tahtası işlevi görebilir. Belki de sırf bu yüzden en
zorlu sınavlardan peygamberler geçmişlerdir.48
Musibetlerle sınanan kimsenin yalnız kendisi değil, yakınları
ve çevresi de eğitilmekte ve olgunlaştırılmaktadır.
Ötekiler karşılaşılan musibetlerin de yardımıyla birbirinin
duygularını paylaşarak, onların yardımına koşarak
olgunlaşırlar. Birbirlerinin çektiği sıkıntılardan ders ve
ibret alarak yetişirler;.49
Bu anlamda Kurandan ortaya çıkan mutlak realite,
insanların bu dünyada sınavda olduğu ve zihinsel yeterliliğe
sahip tüm insanların denendiğidir. Bu sınavda
insan, sınav türünü seçme yetkisine sahip değildir. Bu
bağlamda acı ve ıstıraba düçar kimselerin sınandığı açık
ve net anlaşılmaktadır. Bu kimselerin Kuranın ortaya
koyduğu imtihan; olgusunu iyi kavraması gerekmektedir.
Neden ben; ya da Niçin başıma geldi; diye sürekli
sorgulayarak, kalıcı kronik bir şüpheye mahal vermeden,
iman ve amelde sınandıkları bilincini açık tutması gerekmektedir.
Zira acı ıstıraplar ve musibetler; Allahın merhamet
ve adaletini hissetmeye, görmeye ve ona kulluğa
engel olmamalıdır.

Gazâlîye göre Istırap, nihai iyiliğimiz
için katlanmakta olduğumuz ilaçlı bir
tedavi gibidir. Biz gerçek merhameti
yanlış anlıyoruz. Acı veren birisinin
merhametsiz olduğunu düşünürüz,
fakat bu her zaman böyle değildir.; der
ve şu örneği verir: Anne küçük yavrusuna
şefkat hissiyle yaklaşır ve hacamat
olmasına izin vermez, fakat baba
anlayışlıdır, onu zorla hacamat ettirir,
çünkü kısmi bir kötülük sayesinde genel
bir iyiliğin ortaya çıkacağını bilir.
Istıraplar da bizi sonunda iyileştiren acı
ilaçlar gibidir.


Ayrıca ayette belirtildiği veçhile hayır zannedilen bir
konu şer, şer zannedilen bir konu da insan lehine hayır
olabilmektedir.
Bazen hoşlanmadığınız bir şey hakkınızda iyi olabilir ve
hoşlandığınız bir şey de hakkınızda kötü olabilir. Allah
bilir, siz bilmezsiniz.50;
Hadiseleri görünen şekliyle anlamak insan idrakine mahsus
bir özelliktir. Kehf suresi 65-83. ayetler arasında anlatılan,
Hz. Musa ve kendine Allah katından rahmet ve
ilim verilen Salih Kul arasında gelişen olaylar da insan
aklının salt olayların görünen veçhesine bakarak hayır ve
şer takdirinde bulunmaması gerektiğini anlatmaktadır.
Biz parçayı görüyoruz, Allah ise bütünü görür, parçada
kötü ve anlamsız görünen bir şey, bütünde mutlak manada
gerekli ve anlamlı olabilir.
Yüce bir amaç için yaratılan insanın, bu imtihan dünyasında
bir takım musibetlere düçar kalması kaçınılmaz
bir gerçektir. Her şeyin Allahtan geldiğini ve her şeyin
Allaha gideceğini bilen bir vicdan Allahın arzu ve iradesi
dışında hiçbir şeyin meydana gelemeyeceğini de bilir.
Allah, insan için kötülük isteyemeyeceğine göre, gelen
dert ve gamın da, nihayeti hayır olan bir manası var demektir.
Şeylerin ve olayların bize yarayanına İyi eyvallah.;
bize yaramayanına da Tüh ne kötü.; demek iman
şuuruyla bağdaşmaz.51
İkbal, Kuranın ortaya koyduğu hakiki insanlığı, musibet
ve güçlükler muvacehesinde sabırdan ibaret
görmektedir.52 İnsanın kendisine verilen iyi ve güzel şeylerle
Allahtan razı olması kolaydır, aslolan başına gelen
musibetler anında, Ya Rabbi ben senden razıyım.; di-
yebilmektir ki, bu ahlakın zirvesidir. İsfehânî bu konuda
şöyle demektedir: Ahlakın zirvesi, musibetin geldiği gün
ile gelmediği günün insan nazarında aynı olmasıdır;53 .
Çok önemli bir husus da, her tür acı ve ıstırabın, düçar
kalınan musibetlerin; dünya-ahiret bütünlüğü içinde değerlendirilmesi
gerektiğidir. Olayı sadece dünya hayatı
çerçevesinde değerlendirmek, eksik bir değerlendirme
olur ki, bu da bizi, Allahın adaletinden, rahmet ve merhametinden
şüpheye götürür.

Ebed bir hayatın varlığına inanmak ve o hayatta ilah
adaletin tam olarak gerekleşeceği inan ve bilgisi insan
iin fn dnya gnlerinde yaşanan glklere mukavemet
etmeyi temin eder. ***65415;nk gc yettiği kadarını yapıp
hl değiştiremediği durumların ahirette değişeceği
inancı, insanın iine huzur ve ferahlık vermektedir. İlah
kudrete havale edilen ve insanın gcn aşan zorlukların,
mutlaka bir gn sona ereceği, zel mkfatlarla yepyeni
bir yaşamın başlayacağı inancı, insanın sabır ve dua
gcn artırmakta ve onu kulluğa motive etmektedir.

Dipnot:
1 Trke Szlk, 7.baskı, Ankara, Trk Dil Kurumu Yayınları, 1983. s.152
2 Ormsby, Eric.Lee, İslam dşncesinde İlahi Adalet Sorunu, ***65415;ev.;Metin
***65430;zdemir, Ankara, 2001, Kitabyt Yay. s.15.
3 Ormsby, Eric.Lee, İslam dşncesinde İlahi Adalet Sorunu, ***65415;ev.;Metin
***65430;zdemir, Ankara, 2001, Kitabyt Yay. s.15.
4 McCloskey, H.J., God and Evil, The Philosophical Quarterly, Vol. 10,
1960, s.98
5 Madden, Edward H., Peter H. Hare, Evil and the Concept of God,
İllinois: Charles C. Thomas, 1968, s.6.
6 Hick, John, Philosophy of Religion, fourth ed., New Jersy: Prentice
Hall, 1990, s.42.
7 Hick, Philosophy of Religion, s.45-46; Evil and the God of Love,
s.256-259.
8 Hick, Evil and the God of Love, s.292-293.
9 Hick, a.g.e. s.298-301.
10 Hick, a.g.e. s.324-326.
11 King, William, An Essay on the Origin of Evil, London, 1731, s.121-122
12 Abdlcebbar, Kadi Ahmet, el-Muğni, (tahkik: Ahmet Fuad el-Ehvani),
Mısır, 1962, XIII, s.276.
13 Abdlcebbar, a.g.e, XIII, s.278.
14 Abdlcebbar, a.g.e, XIII, s.218, 335, 369.
15 Abdlcebbar, a.g.e, XIII, s.389.
16 Abdlcebbar, a.g.e, XIII, s.279***8211;281.
17 Abdlcebbar, Kadi Ahmet, Şerhul Usulil Hamse, (tahkik: Abdulkerim
Osman), Mektebetl Vehbe, Kahire, 1965, s.493.
18 Eşari, Maklatul İslamiyyin ve İhtilfil Musallin, neşr. H.Ritter, İstanbul,
1929***8211;33 (2 cilt ve indeks eki), C.1, s.253.
19 Muhammed b. Ebil-İzz, Şerhul-Akaidid Tahviyye, (tahkik: Abdullah
b. Abdul Muhsin et-Trk, Şuayb el-Arnavut), Beyrut, 1993, s.518.
20 en-Nesef, Ebul Mun, Tabsıratl Edille, (tahkik: H. Atalay), I. Cilt
Ankara, 1993; Claude Salame, 2.cild, Dımeşk, 1993, c.1, s.505,
21 İbn Teymiyye, el Hasene Ves Seyyie, Kahire, 1988, s.56.
22 el-Gazal, Eb Hamd, el-Maksudul Esna fi şerh men Esmillahil-
Hsn, neşr. Fadl Ahmet Şehd, Beyrut, 1971, s.68-69.
23 el-Gazal, Eb Hamd, İhyu Ulmiddn, Kahire, 1334/1916, c.4 s.111.
24 el-Gazal, İhy, s.60-87-110. ayrıca bkz el el-Maksudul Esna, s.68.
25 el-Gazal, el-Maksudul Esna, s.69-70.
26 Ayoub, 1997, s.267.
27 İlhami Gler, Kurana gre Allah ve Ahiret İnancının Ahlak İle İlişkisi,
Doktora Tezi, Ank. 1990, s.48
28 Mlk, 67/2.
29 İnsan, 76/2.
30 Enam, 6/165.
31 Enbiya, 21/35.
32 Bakara, 2/155; Ayrıca bkz, Kehf, 18/7; Hud, 11/7; Ankabut, 29/2.
33 91 Şems, 7-8-9.
34 eş-Şevkni, Muhammed b. Ali, Fethul Kadr, 2.Baskı, Kahire,
1383/1964, 3/345.
35 Taberi, a.g.e., 29/127.
36 Cebeci, Ltfullah, Kuranda Şer kavramı, Ankara, Akağ yay, 1985, s.131.
37 Yaran, a.g.e., s.119 .
38 Yaran, a.g.y.
39 Ayoup, Mahmoud, The problem of suffering in Islam, Journal of
Dharma, Vol.2, 1977, s.276.
40 Bakara, 2/156.
41 Ayoup, a.g.e., s.276
42 Ankebt, 29/2.
43 Karagz, İsmail, Kurana gre Musibetler aısından İnsan ve Toplum,
***65415;elik yay., Ank., 1996, s.108
44 Tevbe, 9/126
45 Araf, 7/94.
46 Yaran, a.g.e., s.122.
47 Austin, Umar, Suffering in Muslim Religious Thought, The Islamic
Quarterly, Vol. XXVI, 1982, s.34.
48 ***65415;olak, Esma Yasemin, Kuan ve Mucize, Yayınlanmamış Doktora
Tezi, Ankara, 2002, s.77.
49 Yaran, a.g.e., s.122.
50 Bakara, 2/216.
51 ***65430;ztrk, a.g.e., s.195.
52 İkbal, Muhammed, İslamda din Tefekkrn Yeniden Teşekkl, ev:
Sufi Huri, ***65415;eltt Matbaacılık, İst, 1964, s.105.
53 el-İsfehn, Ebu Nuaym Ahmet b. Abdullah, Hilyetl Evliya, Mısır,
1932, 3/262. kaynak:http://www.sozveadalet.com/