Kurban; insanı müteal/aşkın olana bağlar, onunla ilişkisini yoğunlaştırır; kişiliğin manevi, bâtıni ve gaybi âleme katılımına yardımcı olur. Çünkü özünde İbrahim açısından İsmail gibi en değerli varlığın Allah’a adanması, O’na takdim edilmesidir.

Ali Bulaç

Kur’an, tarihî atıfların dışında, artık müminlerin hayatında süregelen bir ibadet olarak kurbana çeşitli anlamlar yüklemektedir:

“Biz her ümmet için bir ‘mensek’ (ibadet tarzı, ibadet ve kurban yeri) kıldık. O’nun kendilerine rızık olarak verdiği (kurbanlık) hayvanlar üzerine Allah’ın adını ansınlar diye...” “İri cüsseli develeri (büdün) size Allah’ın işaretlerinden (şeairullah) kıldık; sizler için onlarda bir hayır vardır. Öyleyse onlar bir dizi hâlinde (veya saf tutmuş olarak ayakta) boğazlanırken Allah’ın adını anın, yanları üzerine yattıkları zaman da onlardan yiyin, kanaatkâra ve isteyene yedirin. İşte böyle, onlara sizin için boyun eğdirdik (teshir), umulur ki şükredersiniz. Onların etleri ve kanları elbette Allah’a ulaşmaz, ancak sizden O’na takva ulaşır.” (Hacc 22; 34-37)

“Kendileri birtakım yararlara şahit olsunlar ve kendilerine rızık olarak verdiği (kurbanlık) hayvanlar üzerine belli günlerde (kurban adarken) Allah’ın adını ansınlar. Artık bunlardan yiyin ve zorluk çeken yoksulu da doyurun.” (Hacc 22; 28)

“Şüphesiz biz sana Kevser’i verdik. Şu hâlde Rabbin için namaz kıl ve kurban kes.” (Kevser 108; 1-3)

Bu ayetlerde kurban bir ibadet tarzı ve ibadet yolu olarak tarif edilmiş. Her dinin bu türden bir ibadet tarzı olduğu gibi İslamiyet’in de kurban dolayımında öngördüğü bir ibadet tarzı var. Şartlarına uygun seçilen kurbanlık hayvan kesildiğinde Allah’ın adı anılacak. Amaç, kurban ile Allah’a yakınlaşmaktır (takarrub). Ama kesildikten sonra hayvandaki hayır ve metadan da yararlanılacak. Kesen hem yiyecek hem başkalarına dağıtıp yedirecek. Fakat kurban kesmenin gayesi insanın kendisini veya başkasını etle doyurması değildir; bu ikincil ve tümüyle maddi bir faydadır. Bundan hareketle bazı fakihler, hiç et dağıtılmasa da kesimdeki hikmet iptal olunmaz, demişlerdir. Asıl olan; Allah’a bağlılığın, O’ndan korkup sakınmanın ve O’nu hulus-u kalb ile sevmenin bir işareti olarak kurban kesmektir. Çünkü eğer bu fiil sadece kan ve ete indirgenecek olursa, bunların Allah’a ulaşabileceğini düşünmek anlamsız bir şey olur. Bu ibadet “belli günler”de (eyyam-ı ma’lumat) yerine getirilir; oysa insan istese her gün (küllü yevm) et yer veya infak olarak yoksullara et dağıtabilir. “Allah’ın adını anarak” kurban kesmek, “Allah’ın şiarlarını (şeairullah)” gözetmek ve yerine getirip yüceltmektir. Bu “belli günler” sadece hac günleri değil, bunun yanında her sene Kurban Bayramı’nın ilk üç günüdür (eyyamü’n-nahr) ve her sene bu ibadet bu günlerde sevinçle tekerrür eder.


O hâlde kurban ibadeti, salt infakla ikamesi mümkün olmayan, kendine özgü tarz ve biçimiyle yerine getirilmelidir. Kur’an buna nüsük ve mensek adını verir. Diğer dinlerde mensek, yani ibadet yeri belli ve sabit iken, İslam’da Mekke mensektir. Ve fakat bütün dünyanın bize mescit kılınması gibi, Allah’a kurban sunmak isteyen müminlerin kurbanlarını kestikleri her yer mensektir. Mensek, hem ibadet yeri hem ibadet tarzı ve yoludur. Mensek, hac ibadeti anlamında kullanılmıştır: “Hac ibadetinizi (menasik) bitirdiğinizde artık (cahiliyede) atalarınızı andığınız gibi, hatta ondan da daha kuvvetli bir şekilde Allah’ı anın.” (Bakara 2; 200)

Ragıp el-İsfahani, nüsukun hac ibadetiyle tahsis edildiğini söyler; ancak bu hac dışında udhiye olmadığı anlamına gelmiyor. Yine ona göre en-nesike, kurban kesmek demek olan zebh ile tahsis edilmiştir (Müfredat, s. 490-1). Zaten aksi olsaydı nahr’ın anlamı kalmaz ve özellikle Kevser suresinde emredilen “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes (nahr)” sadece Peygamber için söz konusu olur, kurban yanında Müslümanlar namazdan da sorumlu olmazdı. Bunun ise ne kadar yersiz bir düşünce olduğu apaçık ortadadır. O hâlde nüsuk olan hedy (hac ibadeti esnasında kesilen kurban) yanında, hac dışında kesilen udhiye kurbanı da yerine getirilmesi gereken bir ibadettir.

Kurban; insanı müteal/aşkın olana bağlar, onunla ilişkisini yoğunlaştırır, kişiliğin manevi, bâtıni ve gaybi âleme katılımına yardımcı olur. Çünkü özünde İbrahim açısından İsmail gibi en değerli varlığın Allah’a adanması, O’na takdim edilmesidir. Bunun yanında insanı kendi manevi köklerine bağlar, tarihî süreklilik içinde zincirin halkaları gibi nesilleri birbirine iliştirir. Peygamberimiz buna işaret ederek kurbanı “Atanız İbrahim’in sünneti” olarak tavsif etmiştir.